Sandomierz – miasto położone na lessowych wzgórzach nad Wisłą – od wieków owiane jest aurą tajemniczości. Nazywany często „małym Rzymem”, Sandomierz przyciąga nie tylko turystów, ale i miłośników historii, archeologii oraz… zagadek. Wśród licznych opowieści o tym mieście szczególne miejsce zajmuje legenda o złocie ukrytym w podziemiach rynku. Czy wśród labiryntu piwnic, korytarzy i dawnych składów kupieckich naprawdę mogą znajdować się skarby? A może to jedynie miejska legenda, która przez wieki rosła wraz z wyobraźnią mieszkańców?
Podziemia Sandomierza – historia i funkcja
Zanim przyjrzymy się samej legendzie, warto zrozumieć, czym właściwie są sandomierskie podziemia. System tuneli i piwnic pod rynkiem i okolicznymi kamienicami sięga średniowiecza. Początkowo pełniły one funkcję magazynów kupieckich – przechowywano w nich sól, wino, miód, sukno czy przyprawy, które trafiały do Sandomierza dzięki intensywnemu handlowi z Krakowem, Lwowem i Gdańskiem. Miasto było wówczas jednym z najważniejszych punktów handlowych w Małopolsce.
Z czasem, gdy powstawały kolejne kondygnacje piwnic, a ulice i rynek podnosiły się wskutek osuwisk i przebudów, powstał rozległy system podziemnych korytarzy. Dziś liczy on ponad 470 metrów długości i jest udostępniony do zwiedzania jako Podziemna Trasa Turystyczna im. Królowej Jadwigi. W czasie wojen i oblężeń te same korytarze dawały mieszkańcom schronienie, a niektóre odcinki prowadziły aż poza mury miasta.
Narodziny legendy o ukrytym złocie
Legenda o złocie sandomierskim sięga najprawdopodobniej XVII wieku, kiedy to Sandomierz przeżywał trudne czasy wojen, pożarów i grabieży. Według jednej z opowieści, w obliczu zbliżających się wojsk szwedzkich w czasie potopu (1655–1660), miejscowi kupcy mieli ukryć swoje kosztowności i monety w podziemiach pod rynkiem, licząc, że po wojnie uda się je odzyskać. Niestety, część z nich zginęła w walkach, a część została wywieziona w głąb kraju. Złoto – jak głosi legenda – pozostało w ukryciu.
Inna wersja historii mówi o ukrytych skarbach klasztornych. Zakonnicy, obawiając się konfiskaty przez wojska zaborcze lub rabunki, mieli przenosić swoje dobra do podziemi miasta, korzystając z ówczesnych przejść między klasztorami a rynkiem. Niektóre kroniki wspominają o tajemnych korytarzach prowadzących spod kościoła św. Jakuba aż do centrum miasta – choć do dziś nie odnaleziono jednoznacznych dowodów na ich istnienie.
Archeologia kontra legenda
Współczesne badania archeologiczne i historyczne rzucają pewne światło na temat rzekomego „złota w podziemiach”. W latach 70. XX wieku, podczas zabezpieczania i renowacji podziemi, odkryto liczne artefakty: fragmenty naczyń, narzędzia, elementy biżuterii, a nawet monety z różnych okresów. Jednak żadnych większych skarbów nie znaleziono.
Badacze wskazują, że złoto mogło nigdy nie istnieć, a opowieści o nim są wynikiem ludowej fantazji, zrodzonej z fascynacji tajemniczymi korytarzami i historią miasta. Niemniej jednak archeolodzy przyznają, że nie wszystkie części podziemi zostały zbadane – wiele odcinków wciąż pozostaje niedostępnych ze względów bezpieczeństwa lub braku dokumentacji.
To właśnie te „białe plamy” w topografii podziemi podsycają wyobraźnię i sprawiają, że legenda o złocie nie umiera. Każde odkrycie nowego fragmentu trasy, każda renowacja czy remont starych kamienic wzbudza emocje i nadzieje, że „tym razem” coś zostanie odnalezione.
Złoto jako symbol – co naprawdę kryje legenda
Niezależnie od tego, czy w podziemiach rzeczywiście znajduje się skarb, legenda o sandomierskim złocie ma też głębszy wymiar symboliczny. W wielu przekazach ludowych złoto symbolizuje nie tylko bogactwo materialne, ale i duchowe – skarb tradycji, pamięci i historii.
Być może więc „złoto Sandomierza” to metafora niezwykłego dziedzictwa kulturowego, jakie kryje to miasto. Stare kamienice, brukowane uliczki, gotyckie i renesansowe kościoły, a także duch minionych epok – wszystko to jest częścią skarbu, który przetrwał wieki. W tym sensie legenda o złocie nie jest o ukrytym majątku, lecz o bogactwie, które tkwi w samym mieście i jego historii.
Podziemia dziś – turystyczna tajemnica
Dziś sandomierskie podziemia to jedna z głównych atrakcji turystycznych regionu. Trasa liczy 34 pomieszczenia i prowadzi na głębokość sięgającą nawet 12 metrów pod powierzchnię rynku. Zwiedzający mogą podziwiać m.in. wystawy historyczne i rekonstrukcje dawnych wnętrz kupieckich, a przewodnicy często opowiadają o tajemnicach i legendach związanych z miastem.
Jednym z najpopularniejszych momentów zwiedzania jest opowieść o Halinie Krępiance – bohaterce sandomierskiej legendy, która poświęciła życie, aby ocalić miasto przed Tatarami, zamurowując się z grupą najeźdźców w jednym z podziemnych korytarzy. To właśnie z jej historią nierzadko łączy się motyw ukrytych skarbów – jako symbolu ofiary i odwagi.
Czy w podziemiach Sandomierza naprawdę ukryto złoto? Na to pytanie trudno znaleźć jednoznaczną odpowiedź. Brak dowodów archeologicznych nie oznacza, że legenda jest całkowicie bezpodstawna – historia zna przypadki skarbów odnajdywanych po setkach lat. Jednak nawet jeśli złota nigdy tam nie było, sama opowieść o nim ma wartość bezcenną. To część lokalnej tożsamości, element, który buduje atmosferę miasta i przyciąga kolejne pokolenia odkrywców.
Bo przecież każdy, kto schodzi w chłodne, kamienne korytarze pod rynkiem Sandomierza, może choć na chwilę poczuć dreszcz tajemnicy i uwierzyć, że pod jego stopami naprawdę spoczywa złoto – może nie w kufrach, lecz w historii, legendach i pamięci miejsca.
